हामी सबैलाई थाह छ कि, जापान प्रविधि विकासमा निकै ठूलो फड्को मारेको मुलुक हो। यद्यपी,जापानको एउटा विशेषता भनेकै- प्रविधिसँगै परम्परालाई जोगाउँदै अघि बढ्नु हो। सहरको व्यस्त जीवनशैलीसँगै गाउँको परिश्रम, प्रकृतिको लय र कृषिको कदर आज पनि यहाँको मूख्य आकर्षणको रुपमा रहेको छ।जापानको यस्तै एक मौसमी परम्परा हो – धान रोपाइँ (田植え – ताउए), जुन प्रत्येक वर्ष मे महिनाको अन्त्यदेखि जुन महिनाको मध्यसम्म गरिन्छ।

जापानको धान रोपाइँ मुख्य रूपमा “चुयु ” (梅雨- टोकियो लगायतको केन्द्रीय जापानमा, सामान्यतया जुनको पहिलो हप्ता तिर सुरु भई जुलाईको तेस्रो–चौथो हप्ता सम्म रहन्छ।) भनेर चिनिने वर्षा याममा गरिन्छ। जुन लगभग नेपालको चलनसंग मेल खान्छ । जापानमा जुन महिनालाई वर्षाको रुपमा लिने गरिन्छ। जुन समयमा अधिक वर्षा हुने र तापक्रम पनि बिस्तारै बढ्दै जाने भएकाले , धानको बिरुवाका लागि अनुकूल हुन्छ, र सिँचाइका लागि पनि पर्याप्त वर्षाका कारण सहज हुने भएकाले यहि समयमा धान रोपाइँ गरिन्छ।

यद्यपी, जापानभर रोपाइँको समय स्थान अनुसार केहि फरक हुन्छ – उत्तरी होक्काइदोमा मेको सुरुमा,मध्य जापान (तोयामा, नागानो, टोकियो आसपास) मा जुनको सुरुमा,र दक्षिणी क्षेत्रहरूमा मेको अन्त्यसम्ममा रोपाई गरिन्छ।

परम्परा र प्रविधिको समायोजनः

जापानको विगतको रोपाइँ संस्कृति हेर्ने हो भने – गाउँका महिलाहरू हिलोमा नाङ्गो खुट्टा गाडेर , एकपछि अर्को धानको बिउ रोप्दै गीत गाउँदै गरेको दृश्यहरु तस्बिर तथा पुराना भिडियोहरुमा देखिनेछ। आज पनि केही ग्रामीण क्षेत्रमा परम्परागत लुगामा सजिएर सामूहिक रोपाइँ गर्ने चलन बाँकी छ।तर अब अधिकांश ठाउँमा धान रोप्ने यान्त्रिक मेसिन (田植え機) को प्रयोगले समय र श्रम बचत गर्दै आएको छ। यसले खेतमा निर्धारित दूरीमा छिटोछरितो रोपाइँ सम्पन्न गर्छ। त्यसैले अहिले भने जापानमा व्यवसायिक धानखेती सबै मेसिनहरुकै प्रयोगमा हुने गर्दछ।

विद्यार्थीहरूका लागि जीवन पाठशालाः

जापानले प्रविधि विकासमा अत्यन्तै ठूलो उपलब्धीहरु हासिल गरिसकेकाले वास्तविक व्यवसायिक उत्पादन प्रकृया भने पूर्णरुपमा यन्त्रिकरण भइसकेको छ। यद्यपी, जापानका विद्यालयहरूले ‘शिक्षा’लाई केवल किताबी सीमित नराखी जीवन- आधारित सिकाइमा जोड दिन्छन्। त्यसैले धेरै प्राथमिक विद्यालयहरूमा धान रोपाइँलाई शैक्षिक गतिविधिको रूपमा समावेश गरिएको हुन्छ। बालबालिकाहरू आफ्नै हातले बिउ रोपेर, हिलोमा रमाएर कृषिकर्मप्रतिको सम्मान र सहानुभूति सिक्छन्।यो सिकाइ उनमा स्वावलम्बन, श्रमको सम्मान र खानाको कदर गर्ने चेतना विकास गराउने माध्यम बनेको छ।

धान: खाना मात्र होइन, संस्कार पनिः
जापानी भाषामा धानबाट प्राप्त चामलको भातलाई “गोहान (ご飯)” भनिन्छ, जसको अर्थ खाना नै हो। अर्थात्, भात नै यहाँको मूल खाद्यवस्तु हो।तर यहाँ धानको उपयोग अनेक क्षेत्रमा हुन्छ। घरको दैनिक भोजन,ओनिगिरी (भातको डल्ला),मोची (चामलको परिकार),पारम्परिक जापानी मदिरा “साके” मा समेत,अनि विद्यालयदेखि रेष्टुरेन्टसम्मको दैनिक मेनुमा।

धानको सौन्दर्य: खेतमै चित्रकलाः

कतिपय जापानी गाउँहरूमा धान रोपेर चित्र बनाउने “तान्बो आर्ट (田んぼアート)” प्रचलन छ। रंगिन धान प्रयोग गरेर खेतमै बनाइने यी कलाकृति टाढाबाट हेर्दा एनिमे पात्र, ऐतिहासिक व्यक्ति वा सांस्कृतिक चिन्ह जस्ता देखिन्छन्। यी कला पर्यटनको केन्द्र समेत बनेका छन्।

यदि तपाईं जापानमा हुनुहुन्छ भने, यो वर्षा याममा कुनै गाउँतिरको रोपाइँ हेर्नुहोस्। जहाँ खुल्ला आकाशमुनीका खेतका गह्राहरुमा हिलोमा रमाएका अनुहार, र मेहनतमा चम्किएको जीवन देख्न पाइन्छ।

(राजन गौतम, जापानस्थित नेपाली पत्रकार तथा अनलाइन मिडियाका सम्पादक हुन्। गौतम, जापानी समाज, संस्कृति तथा आप्रवासी जीवनशैलीका विषयमा नियमित लेख लेख्दै आइरहेका छन्।)